Regionaal Archief Zutphen

Archieven van de gemeenten Brummen, Lochem en Zutphen

Zoeken door alles

Informatiebladen

het-raz.jpg

Het Latijn was meer dan vijftienhonderd jaar de voertaal van onderwijs, kerk en staat in Europa. Daarom zijn er bij het RAZ diverse teksten te vinden in het Latijn. Dit informatieblad helpt u op weg om voor uw genealogisch onderzoek inschrijvingen in kerkboeken te begrijpen en het geeft handreikingen naar boeken en websites. Er worden geen overzichten gegeven van bijvoorbeeld de naamvallen en werkwoordsvormen. Hiervoor kunt u terecht in de literatuur die onder 'hulpmiddelen' worden genoemd.

1. De taal

De Latijnse taal is genoemd naar de Latini, de inwoners van de streek Latium (nu: Lazio) in Centraal Italië, waarin de stad Rome is gelegen. Het begon als een taal van een betrekkelijk kleine groep en heeft zich in de Oudheid gaandeweg ontwikkeld tot de voertaal van Zuid- en West-Europa en westelijk Noord-Afrika. Het is de basis geweest voor de huidige Romaanse talen. Terwijl in 476 het (west-)Romeinse Rijk viel, bleef de Romeinse cultuur bestaan. Het Latijn bleef in gebruik als taal van de kerk en liturgie, als taal van de kerk en de theologie, als taal van de administratieve en juridische documenten en als wetenschappelijke taal. Het Latijn werd een tweede taal.

De vorm van het geschreven Latijn van de vroege Middeleeuwen week af van het Klassieke Latijn, onder invloed van de mate van scholing van de auteurs, de invloed van ambtelijk en kerkelijk jargon en de invloed van de volkstaal. Karel de Grote zorgde ervoor dat op scholen weer het zuivere Latijn werd onderwezen. Enerzijds was de Karolingische Renaissance van belang voor het Latijn en de Latijnse literatuur. Anderzijds schiep het een kloof, omdat het verschil tussen de volkstaal en het Latijn werd geaccentueerd.  Latijn werd de tweede taal naast de volkstaal en fungeerde als geleerdentaal, maar ook als taal van het recht en de poëzie. Humanisten confirmeerden zich aan de normen van het klassieke Latijn. Humanistenlatijn, ofwel Neolatijn, had in Nederland zijn hoogtepunt in de 16e en 17e eeuw.  Ook nu nog wordt het Latijn gebruikt, bijvoorbeeld in poëzie en de rooms-katholieke kerk.

2. Cijfers, dagen en maanden

  • De dagen worden aangeduid met rangtelwoorden, met de uitgang -o of -a.  Bijvoorbeeld: quinto die / feria quinta, op de vijfde dag = donderdag.
  • De maanden worden aangeduid in de tweede naamval (denk aan: op de vijfde dag van de maand januari).
  • De jaren worden aangeduid met rangtelwoorden.

Cijfers

  Telwoord Rangtelwoord op -o  
unus primo 1
II duo secundo
III tres, tria tertio 3
IV quattuor quartio 4
V quinque quinto 5
VI sex sexto 6
VII septem septimo 7
VIII octo octavo 8
IX novem nono 9
X decem decimo 10
L quinquaginta quinquagesimo 50
C centum centesimo 100
D quingenti quingentesimo 500
M mille millesimo 1000

Dagen

 Solis  dominica  zondag
 Lunae  feria secunda  maandag
 Martis  feria tertia  dinsdag
 Mercurii  feria quarta  woensdag
 Iovis  feria quinta  donderdag
 Veneris  feria sexta  vrijdag
 Saturnus  sabbattum  zaterdag

Maanden (2e naamval)

Ianuarii januari
Februarii februari
Martii maart
Aprilis april
Maii

mei

Iunii juni
Iulii juli
Augusti augustus
Septembris, 7bris september
Octobris, 8bris oktober
Novembris, 9bris november
Decembris, 10bris, xbris december

3. Genealogische termen

Hieronder staan de meest voorkomende termen die in de doop- trouw- en begraafboeken van de RK kerk in Zutphen en de RK Statie Eerbeek-de Horst staan. Zie onder het kopje hulpmiddelen voor uitgebreide woordenlijsten.

  • LET OP: de personen die de doop-, trouw- en begraafboeken bijhielden, hadden hun eigen afkortingen en hielden zich niet altijd aan de juiste spelling. Daarnaast worden de (werk-)woorden niet altijd juist vervoegd. Aan de hand van onderstaande lijst is wel af te leiden wat de schrijver heeft bedoeld.
LatijnNederlands
a me door mij
anno domini in het jaar van de Heer
babtisata est  zij is gedoopt
babtisati sunt zij zijn gedoopt
babtisatus est hij is gedoopt
coram me ten overstaan van mij
defunctus overleden
ecclesia kerk
filia dochter
filii kinderen
filius zoon
frater broer
gemini, gemina tweeling, tweeling (meisjes)
illegitimus onwettig
legitimus wettig
mater moeder
matrimonium huwelijk
     contraxerunt matrimonium sloten een huwelijk
     matrimonio iuncti sunt zijn in het huwelijk verbonden
matrina meter
mors de dood
     improvisa morte door een onvoorziene dood
munitus voorzien van
nomine uit naam van, met als naam
obiit is gestorven
parentes ouders
parochia parochie
pater vader
patrini peter en meter
sacramentis munitus voorzien van de sacramenten
     onmibus extremis sacramentis met alle laatste sacramenten
solemniter plechtig
solemnizatum ingezegend
supplevit trad op in plaats van, verving
susceperunt namen op, hebben ten doop gehouden
suscepit heeft ten doop gehouden, was getuige
susceptores  fuerunt / erant de doopgetuigen waren
testes getuigen
testibus met als getuigen

4. Hulpmiddelen

  • Woordenboek Latijn/Nederlands of Middeleeuwslatijn.
  • http://www.latijnnederlands.nl/ Voor dit digitale woordenboek is een licentie noodzakelijk. Het voor- en nawerk is gratis toegankelijk en geeft informatie over onder andere taal, telwoorden, maten, gewichten en munten, het schrift, naamvallen en de Romeinse kalender.
  • http://www.xs4all.nl/~tonput/latijn/latidx.html
  • Latijnse termen bij genealogisch onderzoek, een lijst is beschikbaar via geneaknowhow: http://www.geneaknowhow.net/faq/latijn/latijn-open.htm.
  • P.W.J. van den Berk, Latijn bij genealogisch onderzoek (Den Haag 1997). Te koop bij het CBG.
  • Régis de la Haye, Latijnse woorden. Lijst van Latijnse woorden en uitdrukkingen voorkomende in de kerkregisters berustend in het Rijksarchief in Limburg te Maastricht (Maastricht 1983).
  • Régis de la Haye, Afkortingen van het Nederlandse oude schrift (Maastricht 1983). 
  • A. Cappelli, Lexicon Abbreviaturarum; dizionario di abbreviature latine ed italiane; usate nelle carte e codici specialmente del medio-evo, riprodotte con oltro 14000 segni incisi (Milaan 1912). Een overzicht van afkortingen. 
  • F.L. Kesteman, ingeleid door J.E. Ennik en P. Brood, Practisyns woordenboekje of verzameling van meest alle de woorden in de rechtskunde gebruikelijk. (Groningen 1988 / Fotomechanische herdruk van een uitgave uit 1785).
  • Constant de Koninck, Glossarium van Latijnse en Romeinse rechtstermen (Antwerpen/Apeldoorn 1993).

Contactgegevens

Spiegelstraat 13-17
7201 KA Zutphen
telefoon: 14 0575 (kengetal niet nodig)
e-mail: regionaalarchief@zutphen.nl

 

 

Openingstijden

Dinsdag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur.

Let op: Op 25 (Hemelvaartsdag) en 26 mei is de studiezaal gesloten. Bekijk sluitingsdagen.

Werkgebied

kaartje