Regionaal Archief Zutphen

Archieven van de gemeenten Brummen, Lochem en Zutphen

Zoeken door alles

Informatiebladen

bibliotheek.jpg

In 1651 werd in de drie kwartieren van Gelderland, te weten Nijmegen, Zutphen en de Veluwe, de verponding ingevoerd. Dit was een belasting op alle onroerende goederen waaruit inkomsten werden verkregen. Woeste markegronden vielen hierbuiten. Dit belastingstelsel werd gehandhaafd tot en met 1805. Gegevens over de verponding werden opgeschreven in "verpondingskohieren". Deze kohieren geven informatie over het aantal huizen per plaats en wie de huizen bezaten: adel, kerk of burgers. Ook over grond kunnen veel gegevens opgenomen zijn: over de grootte van het bezit, over pacht en eigendom, over betalingen en allerlei grondbelastingen. Al deze details zijn voor ons vandaag de dag heel interessant.

  1. Verpondingen in het Zutphense kwartier
  2. Welke bronnen heeft het RAZ mbt verpondingen?
  3. Literatuur

1. Verpondingen in het Zutphense kwartier

Al voor de daadwerkelijke invoering van de verponding, werd een begin gemaakt met de kohieren, namelijk tussen 1643 en 1651. Hierin werd de taxatie opgenomen van de belastbare waarde van de onroerende goederen. Over het taxeren van alle onroerende goederen deed men jaren. In de jaren na deze eerste schatting heeft er geen nieuwe taxatie plaatsgevonden. Gegevens kunnen dus gedateerd zijn, want het verpondingsbedrag veranderde in een vast bedrag. De vroegste kohieren geven het meest correcte beeld van de werkelijkheid van dat moment. Soms is het echter mogelijk uit de latere kohieren aanvullende gegevens te halen. Niet alle kohieren zijn overal in hun geheel voltooid. Het kan dus zijn dat niet alle hierboven genoemde gegevens opgenomen zijn.

Uitvoering

De hoogte van de verponding werd bepaald door de pacht of huur en de lasten die op een goed rustten. Als het onroerende goed niet werd verpacht of verhuurd, maar gebruikt werd door de eigenaar zelf, werd de waarde ervan bepaald aan de hand van andere goederen die wel verpacht of verhuurd werden. Iedereen was verplicht juiste inlichtingen te geven en je moest eventuele huurcontracten laten zien. Als je hieraan niet voldeed, kreeg je een boete.

De belasting moest betaald worden over 1/6 deel (ofwel "een zesde penning") van de belastbare pachtwaarde van landerijen en erven, en 1/9 deel van de belastbare huurwaarde van huizen en molens. De penningen moesten door de collecteurs aan de ontvanger van het Kwartier worden afgedragen. Het ambt of de stad hief daarbovenop extra opcenten. Ook het Kwartier kon het bedrag nog eens verhogen. Het opleggen van de aanslag, het manen, moest gebeuren in november. Vóór eind februari moest het bedrag zijn betaald. In de maancedulen, die de belastingplichtigen kregen uitgereikt, stond alleen het verschuldigde bedrag vermeld.

De belasting kon op vele verschillende manieren berekend worden en daarnaast waren er allerlei mogelijke aftrekposten, bijvoorbeeld voor onderhoud. Dit maakt het verpondingskohier tot een ingewikkelde bron. Belasting was en blijft een ingewikkelde opgaaf.

2. Welke bronnen m.b.t. verpondingen heeft het RAZ?

Aanwezige bronnen bij het RAZ

  • Onderstaande namenlijsten (belastingregisters) van de gemeente Brummen zijn in te zien via de inventaris (zie tabel hieronder). Ook zijn de namen mét een scan van de inschrijving terug te vinden in de voorouderdatabase.
  • Uit de kohieren met getaxeerde pacht- en huurwaarden werden zogenaamde maancedulen samengesteld, waarin bij iedere post het verschuldigde bedrag vermeld werd. Deze maancedulen zijn eenvoudige lijsten van verschuldigde bedragen en de namen van de mensen die deze moesten betalen. Vaak werden niet de eigenaar of pachter genoemd, maar de direct betrokkene, zoals een kerkmeester die voor kerkelijke goederen betaalde.
Overzicht van bronnen met betrekking tot verponding, aanwezig bij het RAZ
GemeenteBeschrijvingPeriodeIndexArchief en inv. nr.
Zutphen Verpondingslijst (fragment) midden 17e eeuw nee 0001 Oud-archief Zutphen, inv.nr. 1701
Zutphen Verpondingslijst van stadslanderijen ca. 1675 nee 0001 Oud-archief Zutphen, inv.nr. 1702
Zutphen Verpondingskohier van het graafschap Zutphen (Verpondingskohier van Kreijnck) 1643-1651 nee 0141 Collectie Gerhard Kreijnck, inv.nr. 22
Brummen Verpondingskohier, getrokken uit de oorspronkelijke kohieren van 1646 en 1649, ca. 1711 1646 en 1649 ja 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 60
Brummen Maancelen en andere stukken mbt de heffing van verponding 1654,1690-1757 nee 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 61
Brummen Maancelen en andere stukken m.b.t. de heffing van verponding 1690-1694 nee 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 62
Brummen Maancelen en andere stukken m.b.t. de heffing van verponding 1735-1741 nee 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 63
Brummen Lijst van ingezetene dorp Brummen, t.b.v. de inning van gemene middelen 1746-1749 nee 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 64
Brummen Lijst van ingezetene Cortenoever, t.b.v. de inning van gemene middelen 1746-1749 ja 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 65
Brummen Lijst van ingezetene Rhienderen, t.b.v. de inning van gemene middelen 1746-1749 ja 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 66
Brummen Lijst van ingezetene Oeken, t.b.v. de inning van gemene middelen 1746-1749 ja 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 67
Brummen Lijst van ingezetene Tonden, t.b.v. de inning van gemene middelen 1746-1749 ja 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 68
Brummen Lijst van ingezetene Voorstonden, t.b.v. de inning van gemene middelen 1746-1749 ja 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 69
Brummen Lijst van ingezetene Hall, t.b.v. de inning van gemene middelen 1746-1749 ja 2001 Oud-archief Brummen, inv.nr. 70
Lochem Verpondingskohier voor stad en schependom van Lochem 1665-1670 nee 1001 Oud-archief Lochem, inv.nr. 419
Lochem Verpondingskohier voor het scholtambt Lochem, gehouden door ontvanger Jan Matthias Greve 1772 nee 1001 Oud-archief Lochem, inv.nr. 420
Lochem Kohier van de gebouwen, opgemaakt voor de heffing van de verponding ca. 1800 nee 1001 Oud-archief Lochem, inv.nr. 421
Laren Alfabetische indices op het maanboek der verponding in het scholtambt Lochem, en op het maanboek van Verwolde en de Dijkershoek - nee 1005 Oud-archief Laren, inv.nr. 177

Verpondingskohier van Kreijnck

Een belangrijke bron die te vinden is in het RAZ behoort tot 0141 Collectie Gerhard Kreijnck, en beschreven onder inv. nr. 22. In de tijd dat de verpondingskohieren werden opgesteld, was Gerhard Kreijnck (1612-1692) burgemeester van Zutphen. Hij heeft het kohier van het Graafschap Zutphen in (iets) verkorte vorm overgeschreven. In dit afschrift staan de gegevens uit ruwweg de huidige Achterhoek, Zutphen en omgeving. Het origineel, waarin meer informatie staat over bijvoorbeeld de namen van pachters, ligt bij het Gelders Archief in Arnhem (Archief van de Staten van het Kwartier van Zutphen en hun Gedeputeerden). Het verpondingskohier van Kreijnck is in te zien op de website van het RAZ.

Achter in het boek is een tabel opgenomen waarmee de taxatie van pachtbetalingen in natura werd vastgesteld. De tabel was bedoeld om ongelijke taxering te voorkomen van landerijen die in zaadpacht of garfpacht gebruikt worden. Bij zaadpacht wordt een vaste hoeveelheid gedorst graan aan de eigenaar gegeven in ruil voor het gebruik van de grond. Bij het gebruik van bouwland waarbij een gedeelte van de bruto-opbrengst van de graanoogst aan de eigenaar wordt geleverd, spreken we van garfpacht. Deze soorten pacht werden aan de hand van een tabel op gelijke voet, naar verhouding van hun hoogte, in geld gewaardeerd. Bij de taxatie moest ook rekening worden gehouden met de waarde van de toestand van het land. In het kohier van Kreijnck zijn de waarderingen voor de garfpacht berekend op basis van eenzelfde bruto-opbrengst in geld. De pacht werd en in tabelvorm opgesomd naar grootte van het land. Daarna volgt een opsomming van de gemiddelde graanprijzen om zaadpachten te taxeren. Verder worden taxatiebedragen gegeven voor boter, pachtvarkens en andere pachtprestaties in natura.

Het grote voordeel van het afschrift Kreijnck is dat het handschrift goed leesbaar is. Bovendien bestaat er een lijst waarin alle boerderijnamen (inclusief plaats, soort goed en vindplaats) die voorkomen in het kohier zijn opgenomen.

3. Links en Literatuur

  • H.K. Roessingh, 'Hoe zijn de Gelderse verpondingskohieren uit het midden van de 17de eeuw ingericht? Bronnen voor het lokaal-historisch onderzoek' Bijdragen en mededelingen van Gelre LXIII (Arnhem 1968/1969)61-71.
  • H.K. Roessingh, 'Garfpacht, zaadpacht en geldpacht in Gelderland in de 17e en 18e eeuw' Bijdragen en mededelingen van Gelre LXIII (Arnhem 1968/1969) 72-98.
  • B.H.M. te Vaarwerk, Verpondingskohier stad en heerlijkheid Borculo (Kreynck). Zie: website Heerlijkheid Borculo.
  • Boederijnamen in de Achterhoek. Uit het verpondingskohier van ca. 1650, afschrift Kreynck (publicatie Oost Gelders Tijdschrift voor Boerderijonderzoek).
  • Ook andere bronnen bieden mogelijk informatie over uw voorouders. Bekijk de actuele inhoudsopgave van de collectie Voorouders voor een overzicht van de geïndexeerde bronnen bij het RAZ.

Contactgegevens

Spiegelstraat 13-17
7201 KA Zutphen
telefoon: 14 0575 (kengetal niet nodig)
e-mail: regionaalarchief@zutphen.nl

 

 

Openingstijden

Dinsdag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur.

Werkgebied

kaartje